Zij heeft teruggebeld, denk ik, en ik merk dat het mij wat doet. Dit zinnetje van mijn tante maakt dat ik haar toch weer mis, mijn moeder. Mijn moeder van vroeger.

Zo hecht als we waren toen ik nog thuis woonde, zo ver weg is zij nu voor mij. Nadat ik het huis uit was, veranderde er veel. Mijn moeder en ik zagen elkaar alleen nog maar af en toe. Zover ik het kon inschatten, wist mijn vader daar dan niets van. Ze was altijd bang dat hij ons samen kon zien en ik voelde de stress die haar dat gaf. Dat maakte me verdrietig.

Ik kon haar niet redden en haar de stress niet besparen. Tegelijkertijd kon ik deze taak ook niet langer vervullen.

Het maakte me verdrietig om te merken dat zij deze weg koos en daardoor op een bepaalde manier niet voor mij opkwam. Door ‘stiekem’ met mij af te spreken, groeide in mij een gevoel van afwijzing. Ik moest verborgen worden.

Vanuit mijn huidige rol als moeder en als volwassen vrouw kan ik mij daar nog minder bij voorstellen. Hoe kun je een man, jouw man, zo zijn gang laten gaan? Wat zegt dat over je gevoel van eigenwaarde? Over je weerbaarheid? Veel – weet ik nu.

*

Heel soms kwam ik nog eens thuis. Aan het begin om nog wat kleren op te halen en een aantal spulletjes die ik nodig had voor school. Ook om mijn moeder te zien. Ik koos dan voor tijden waarop ik zeker wist dat mijn vader niet aanwezig zou zijn. Desondanks hield ik het altijd kort, want alleen al het betreden van ons appartement zorgde voor een stressreactie in mijn lijf.

Later rekte ik deze tijden soms wat op om te kijken hoe mijn vader op mij zou reageren, maar dat was ontnuchterend.

Hij deed net alsof ik niet bestond. Dat was een bekende strategie die ik al van hem kende, omdat ik meegemaakt had hoe hij met andere mensen om zich heen het contact had verbroken. Maar mij liep hij letterlijk omver. Alsof ik onzichtbaar voor hem was. Het toppunt van ‘net doen alsof je niet bestaat’.

Dit gedrag hield hij vol totdat ik in verwachting was van mijn oudste dochter. Vlak voor de bevalling ontving ik ineens een brief van hem en zocht hij weer contact. Ik vermoed, omdat hij wist dat mijn moeder er veel verdriet van zou hebben gehad om haar kleinkind niet te mogen zien.

*

Mijn moeder draagt, net als iedereen, haar eigen verhaal met zich mee. Haar eigen geschiedenis, die haar gevormd heeft. Het waren haar ervaringen die haar gemaakt hebben tot de vrouw die ze was toen ik geboren werd. Ze zorgden ervoor dat ze later handelde zoals ze handelde. Tot nu toe.

Mijn moeder is drie jaar na de Tweede Wereldoorlog geboren als derde kind uit een rij van uiteindelijk zeven kinderen. Zij was een ‘koekoekskind’, het enige kind met een andere vader, omdat mijn oma destijds in de veronderstelling was dat mijn opa niet meer terug zou keren uit de oorlog. Ze dacht dat hij omgekomen was, maar hij zat in Rusland in gevangenschap. Niemand wist dat hij had overleefd.

Mijn oma werd daarom twee jaar na afloop van de oorlog verliefd op een bevrijder, een Amerikaan, en raakte zwanger van hem. Mijn moeder werd geboren en haar twee oudere zussen waren blij met de nieuwe man aan de zijde van hun moeder. Tot plotseling en onverwachts mijn opa weer voor de deur stond. Of eigenlijk de man die ik later weliswaar mijn opa noemde, maar die niet mijn opa was.

Er werd niet veel over gesproken, maar mijn moeder vertelde dat mijn oma uiteindelijk ervoor koos om bij haar man te blijven. De Amerikaan had nog aangeboden mijn oma en de drie meiden mee te nemen naar zijn eigen thuisland, maar dat durfde mijn oma niet aan. Daarnaast ‘hoorde’ het ook niet. Er zat een moreel oordeel op om de man die teruggekeerd was uit de oorlog, te verlaten. Mijn opa nam zijn plek weer in en het gezin werd met de jaren met nog vier kinderen uitgebreid.

*

Al snel bleek dat mijn opa niet meer de man was die hij was geweest voordat hij naar het front moest. Dat vertelde mijn oma tenminste later aan mij.

De oorlog had hem, als zo velen met hem en zoals het in oorlogen over de hele wereld gebeurt, voorgoed veranderd en getraumatiseerd. Zijn oplossing om met al die nare ervaringen om te kunnen gaan, zocht hij in alcohol. Andere ‘hulp’ was er in die tijd ook niet.

Mijn opa dronk veel, rookte veel en ik herinner mij goed de geur van sterke tabak in combinatie met sterke drank als hij met mij sprak. Tegenover mij gedroeg hij zich, maar desondanks vond ik hem een rare en enge man. Ik kon geen hoogte van hem krijgen.

*

Mijn opa leidde het gezin met een harde hand. Over de oorlog werd niet gesproken.

Ik herinner mij de verhalen die ik als kind beluisterde van mijn ooms en tantes onder elkaar en hoe ze over hem spraken. De jongste broer van mijn moeder was maar 10 jaar ouder dan ik.

Ze noemden mijn opa ‘der Alte’ en het was overduidelijk dat ze hem niet mochten. Geen van de kinderen mocht hem. Ook mijn oma niet.

Hij sloeg niet alleen, maar hij was ook onvoorspelbaar en gemeen en bedacht nare straffen voor zijn kinderen als deze zich niet gedroegen zoals hij dat wilde. Aan tafel mocht er nooit gesproken worden. Maar het ergste was dat hij zijn oudste dochters seksueel misbruikte.

Hiervan hoorde ik pas veel later van mijn tante, die het jongste meisje was. Zij werd bespaard, omdat haar oudere zussen en ook haar broertjes haar beschermden.

Zij betwijfelde of zijn gedrag het gevolg was van de oorlog en had zo haar eigen bewoordingen voor hem. Een eenduidig antwoord op deze vraag zal er niet meer komen. Het doet er ook niet meer toe. De gevolgen waren in ieder geval enorm voor alle zeven kinderen die moesten opgroeien binnen dit gezin.

Daarnaast had het gezin weinig geld en ik weet dat mijn moeder zich regelmatig schaamde voor kleren die zij moesten dragen. Dat het gezin arm was en dat er dingen speelden, was zichtbaar voor iedereen.

*

Vijf van deze zeven kinderen overleden uiteindelijk ‘te vroeg’. Mijn drie ooms werden tussen de 30 en 45 jaar oud, mijn twee oudste tantes tussen 50 en 60 jaar. Alleen mijn moeder en haar jongere zusje zijn er nog. Alle zeven kinderen hadden en hebben hun eigen bagage te dragen.

*

Deze ervaringen hebben mijn moeder gevormd en daarmee ook haar latere keuzes en haar opvoedstijl. Zoals dat altijd gaat, van generatie op generatie op generatie.

We maken onbewust, en soms ook bewust, keuzes waar wij prioriteit aan willen geven om onze kinderen te beschermen tegen pijn die wij zelf hebben moeten ervaren. Op die manier proberen we fouten uit het verleden te compenseren.

Net zo goed klopt het dat fouten juist herhaald of voortgezet worden. Dat lijkt een paradox, maar kan prima naast elkaar bestaan.

Dan wordt het kind van de alcoholist zelf alcoholist of wordt geweld doorgegeven aan de volgende generatie. Of bepaald destructief gedrag van een partner wordt getolereerd, omdat het lijkt op dat van een ouder.

Dat heeft ermee te maken dat het ons vertrouwd is en daarmee in ieder geval voorspelbaar. Zelfs als het ongezond gedrag is, lijkt het door de voorspelbaarheid veiliger dan iets nieuws.

Gedrag waar we niet bekend mee zijn en waarvan we niet weten hoe we ons ertoe moeten verhouden, kost ons gemiddeld meer energie. Dat komt omdat we ons nieuwe vaardigheden, gedrag, overtuigingen en kennis eigen moeten maken. Om dat te kunnen, moet je ook, tot op een bepaalde hoogte, kunnen reflecteren op jezelf.

Veelal zie je een combinatie van beide strategieën terugkomen: nieuwe prioriteiten stellen en deze integreren in ons eigen volwassen leven en oude vertrouwde paden blijven volgen. Uiteraard hoeft daar ook lang niet altijd iets ‘mis’ mee te zijn, want gelukkig zijn er ook veel mensen die op mogen groeien onder veilige omstandigheden.

Mijn moeder besloot dat haar kinderen later nooit lichamelijk geweld zouden ervaren, zij zich nooit zouden moeten schamen voor kleren of armoede en dat haar man geen alcoholist mocht zijn. Deze belofte aan zichzelf heeft zij waargemaakt. Dat had haar hoogste prioriteit in het bewandelen van haar eigen levensweg.

Aan de andere kant koos zij ook een man die oud en vertrouwd gedrag liet zien vanuit haar verleden. Bijvoorbeeld de onvoorspelbaarheid en het inzetten van macht als drukmiddel. Dat was weliswaar niet prettig, maar ze kon terugvallen op bepaalde overlevingsstrategieën waar zij mee bekend was. Meer lag op dat moment niet binnen haar vermogen. Had zij meer kunnen doen, dan had ze dat namelijk gedaan. Zoals wij allemaal ‘het best mogelijke doen’ wat binnen onze mogelijkheden van dat moment valt. Hoe klein of hoe groot dat is, hangt af van omgevingsfactoren, hoe ver we zijn in ons persoonlijke ontwikkelingsproces en de beschikbare hulpbronnen.

*

Mijn moeder was een gevoelig kind en zag er als enige in het gezin net wat anders uit. Zij had rood haar, was verlegen, introvert en daardoor makkelijk te plagen.

Op school deed zij haar best, maar ze kreeg geen support vanuit thuis en raakte snel van slag als ze iets niet goed begreep. Daardoor lukte het haar niet goed om te presteren en dat had invloed op het ontwikkelen van zelfvertrouwen. Ze voelde zich vaak dom.

Uiteindelijk heeft mijn moeder school op het laagste niveau afgerond en daarna nog een jaar een beroepsopleiding gevolgd tot schoenverkoopster. Deze opleiding heeft ze niet afgemaakt, omdat zij zwanger raakte van mij. Mijn vader wilde daarna niet dat zij weer zou beginnen met werken. Pas toen ik 18 jaar later het huis uitging, begon zij met een baantje als ‘nanny’.

*

Ook in haar volwassen leven raakte mijn moeder snel van slag zodra ze het gevoel kreeg dat ze iets niet goed begreep of niet kon voldoen aan bepaalde verwachtingen. Dan blokkeerde ze.

Ik weet nog dat ze het bijvoorbeeld lastig vond om met mij een nieuw spelletje te leren. Ik las dan de gebruiksaanwijzing voor en ging stap voor stap uitleggen wat we moesten doen. In de ogen van mijn moeder zag ik bijna zoiets als paniek, als het haar niet lukte om mij te volgen. Dat raakte mij al als jong meisje.

Tegenwoordig zouden we het een ‘laag zelfbeeld’ noemen. Veel mensen worstelen weleens met een laag zelfbeeld. Dan manifesteren zich negatieve overtuigingen in onze opvattingen over onszelf, voortkomend uit bepaalde negatieve ervaringen uit ons verleden.

Gelukkig leven we nu in een tijd waar veel meer ruimte is voor zelfreflectie en -ontwikkeling. Hierdoor mogen wij leren omgaan met kwetsbaarheid. Een laag zelfbeeld hoeft daardoor geen levenslange belemmering meer te zijn, maar kan juist een mooi vertrekpunt vormen voor persoonlijke groei en ontwikkeling.

In het geval van mijn moeder kwam er nog een ander component bij. Haar stresssysteem raakte door het ervaren van voortdurende onveiligheid chronisch ontregeld. Zij was continu alert op dreigend gevaar.

Het gevolg hiervan kan zijn dat bepaalde hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor geheugen en leren minder goed functioneren. Het brein is dan met name gericht op overleven. Nieuwe kennis opnemen en verwerken wordt daardoor in grote mate bemoeilijkt tot zelfs onmogelijk gemaakt. Er is gewoon geen ruimte voor.

*

Mijn moeder en mijn vader leerden elkaar kennen toen mijn moeder 16 jaar oud was. Mijn vader was 2 jaar ouder en ze werden al snel verliefd op elkaar. Als jong kind luisterde ik graag naar het verhaal over hoe zij elkaar hadden leren kennen. Ik zag het dan als een soort zwart-wit James Dean-achtige verfilming voor me.

Toen mijn moeder 17 was, raakte ze van mij zwanger. “Je was heel erg welkom”, zei mijn moeder altijd en ik geloofde haar. Ze voegde er dan aan toe: “Toen ik van jou zwanger was, kon ik eindelijk het huis uit en dat wilde ik heel graag. Alles was beter dan nog langer daar moeten wonen.”

Maar het huis uitgaan ging niet gemakkelijk, want mijn moeder was minderjarig en om het huis uit te mogen, hadden mijn ouders toestemming van hun ouders nodig. Ook mijn vader, want in die tijd werd je nog met 21 jaar meerderjarig.

Mijn opa was niet blij met deze ontwikkelingen en mijn moeder vertelde dat mijn opa haar nog een keer bont en blauw sloeg toen zij al hoogzwanger was van mij. Maar uiteindelijk gingen de ouders akkoord en een maand voordat mijn moeder 18 jaar oud werd, trouwden mijn ouders in een kleine kring met alleen de naaste familie als gasten.

Even later vonden ze een kleine huurwoning en begonnen ze met ‘niets’ aan hun eigen leven. Alles wat ze uiteindelijk hebben opgebouwd, hebben ze op eigen kracht gedaan. Mijn vader werkte en mijn moeder werd huisvrouw en in de zomer van 1966, een paar maanden nadat mijn moeder 18 jaar werd en mijn vader 20, werd ik geboren.